İslam’da Devlet Yönetiminin Temel İlkeleri
“Şüphesiz, Allah'ın sana gösterdiği gibi insanlar arasında hükmetmen için biz sana Kitabı hak olarak indirdik…” (Nisa, 4/105)
“Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet ve onların hevalarına uyma…” (Maide, 5/49)
İslam, bilindiği üzere bir egemenlik öğretisidir. Rabbimiz insanoğlunu yeryüzünün halifesi kılmış,[1] Adem (a.s.) ve ailesiyle başlayan yeryüzü imtihanının ilk döneminden bugüne, yeryüzündeki içtimai, siyasi, iktisadi işleyişin adalet ve merhamet üzere tesis edilmesi için de ölçüler ve hükümler manzumesi vahiylerle insan yol göstermiştir.
Bu noktada, mevcut laik-kapitalist egemenlik biçimlerinin ortadan kaldırılarak İslam’ın egemen kılınması dâvâsını, üstelik İslam adına mahkûm etmek gayesiyle dolaşıma alınmış olan “siyasal İslam” nitelemesine kısaca temas etmekte fayda görüyorum.
Bu niteleme, temelde İslam ile siyasallığı (egemenlik iddiası ve toplum yönetimini) birbirinden ayrıştırmayı ve “İslam adına” siyasallık iddiasında bulunmayı “nevzuhur bir ‘İslam modeli’ üretmekle” itham ve ilzam etmeyi içeriyor.
Bu gibi nitelemeleri yapanlar, aslında 7. asır Mekke’sinin Darun Nedve ekibinden farklı bir şey söylüyor değiller. Yunus sûresi 15. ayette Rabbimizin bildirdiği üzere onlar Rasulullah (a.s.)’a “Ya bundan başka bir Kur'an getir, yahut da bunu değiştir” derken, benzer bir yaklaşımla hareket ediyorlardı.
O da şuydu ve bugün de aynısıdır: “Allah’ın yaratan olduğuna dair ayetlere evet, lakin emreden olduğunu, hükmün ona mahsus olduğunu, O’ndan başka ilah, rab ve melik tanınmaması gerektiğini ifade eden ayetlere ise hayır!”
“Siyasal İslam” ve benzeri nitelemelerin ne kadar temelsiz, dayanaksız nitelemeler olduğuna dair, Prof. Dr. Vecdi Akyüz’ün “Kur’an’da Siyasal Kavramlar” adlı kitabını tavsiye etmekle iktifa edelim. Gayet akademik, dolu dolu bir kitap. Bu kitabı okuduktan ve Kur’an’ın bunca ağırlıklı bir siyasal içeriğe sahip olduğunu gördükten sonra Kitab-ı Kerim’le ilgili olarak “siyasal Kur’an” nitelemesi yapacak olanlar da bulunabilir, onlar için yapacak bir şey yok, geçmiş olsun.
Rabbimiz, Maide 3. ayet-i kerimede “…Bugün sizin dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslam'ı seçtim…” buyurarak, biz insanlar için hayat nizamı olarak İslam’ı seçtiğini haber vermektedir.
İslam evet bir mâbed dini (religion) değil, hayat nizamıdır. Mâbedlere mahsus bir tapınma öğretisi değil, tüm yeryüzünü mâbed (Âlemlerin Rabbi’ne itaat mekânı) kılmayı amaçlayan Rabbani hükümler manzumesidir.
Dolayısıyla İslam’ın egemenliği (İslam devletinin tesisi) demek, yaşanılan coğrafyayı kula, puta, metaya, hevaya kulluk ilhadından arındırarak, kulluğun Âlemlerin Rabbi’ne has kılındığı bir tevhid mâbedine dönüştürmektir.
Aslında İslam’ın mâbedlerinin (mescidlerin/camilerin) varlık gayesi de budur. Bâtıl egemenliklerin güdümündeki birer tapınma mâbedi değil, ubudiyyet bilinci çerçevesinde İslam dâvâsının karargâhları olmak. Ubudiyyet bilinci, yani her an ve alanıyla hayatı bir bütün olarak Rabbe ibadet/itaat süreci olarak bilmek ve öyle yaşama gayreti içinde olmak.
İslam, ibadeti ve siyasetiyle bir bütündür. Onun ibadetini siyasetinden (egemenliği Âlemlerin Rabbi’ne has kılma bilincinden), siyasetini ibadetinden ayırdığınızda orada kıble krizi neşet eder, çok kıblelilik sorunu ortaya çıkar. Nitekim bugün, mâbedde İslam’ın kıblesine, siyasette ve iktisadiyatta Vaşington’a, Brüksel’e, Londra’ya yönelme şeklindeki çok kıblelilik sorunu, İslam coğrafyasındaki en temel sorunu teşkil etmektedir.
Din, -hak ya da bâtıl- itaat ilişkileri toplamıdır. Hevaya itaat üzere yaşamak da bir dindir,[2] başkalarının hevasına göre yaşamak da,[3] Âlemlerin Rabbi’ne itaat üzere yaşamak da. İşte bu sonuncusu, yegâne hak din olan İslam’dır.[4]
Devlet idaresi de neticede itaat ilişkileri toplamı olduğuna göre, demek ki kaçınılmaz olarak her devletin bir dini vardır. Ya ittiba ettiği ya da tarihten günümüze “tanrı/ilah devlet” formuna sahip işleyişlerde olduğu gibi otoritenin bizzat kurgulayıp topluma kabul ettirdiği veya dayattığı din yani hayat nizamı.
Bu noktada, Türk Dil Kurumu (TDK)’nın yayınladığı “Türkçe Sözlük”ün 1940’lardaki ilk baskılarında “din” kelimesini açıklamak için kullanılan “Kemalizm Türk’ün Dinidir” ifadesi ve 1928 yılında “Sâfî” imzasıyla yayınlanan ve yazarının, Kemalizmin ideologlarından Selanik Yahudisi Moiz Kohen olduğu ifade edilen “Türk'ün Yeni Amentüsü (veya Kemalist Din Telakkisi)” kitabı ve o dönemdeki benzer yayınlar hatıra gelmektedir.
Evet, bu memleketteki kimi “ilahiyatçılara” göre dahi, her şeyi bâtıl batıdan ithal edilmiş, hamuru da Selanikli bir Yahudi tarafından karılmış olan Kemalizm, devletin dini (yönetimde esas alınan umdeleri) olabilir, ancak Âlemlerin Rabbi’nin biz kullarının dünya ve âhiret saadetimiz için bildirdiği İslam, devletin dini olamaz! Olur demek, dini siyasallaştırmaktır, siyasal İslamcılıktır!
Tam burada Kur’an’ın o müthiş sorusuyla soralım: “Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz?” (Kalem, 68/35)
İslam Devletinin Niteliğine Dair
İslam’a göre devlet yönetiminde esas alınması gereken ilkeler konusuna geçmeden önce, İslam’a göre devletin niteliği konusunda birkaç temel hususa değinmek gerekir. Zira ancak bu niteliklere haiz devlet, İslam’ın yönetim ilkelerine göre hareket edebilir.
İslam’ın öğreti ve ölçülerine göre, devlet organizasyonunun olması gereken temel niteliği, “kul devlet” olmaktır. Kul devlet, yani Allah’ın ölçü ve hükümleri üzere organize edilip o ölçüler üzere işleyen, Allah’a itaat bilinci üzere yönetilen devlet… Kısacası Allah’a, O’nun ölçü ve hükümlerine itaat bilinç ve tutumu üzere işleyen devlet…
Kadim dönem ve modern dönem Firavun düzenlerinin kendilerine biçtiği “ilah devlet” konumunu hatırladığımızda, İslam’ın “kul devlet” anlayışını daha iyi kavramış oluruz.
“Ve dedi ki: Ben sizin en yüce rabbinizim” (Nâziât, 79/24) ayet-i kerimesinde haber verildiği üzere Musa (a.s.) devri Firavun’unun ortaya koyduğu her şeyin sahibi ve mutlak hükümranı olma iddiası (Allah’tan ve O’nun dininden bağımsız, Allah’a rağmen bir mülkiyet/hükümranlık iddiası) ile şekillenen “ilah devlet” formu, kadim cahiliye dönemleri gibi modern cahiliye döneminin de geçerli devlet formu durumdadır.
Bugün yeryüzünde geçerli iki temel devlet formu olan ulus-devlet formu da, küreselci devlet formu da, iyi ve kötünün, doğru ile yanlışın ölçüsünü belirleme yetkisini kendilerinde gören, kendilerinin iyi dediğine iyi kötü dediklerine kötü denilmesini mutlak bir gereklilik olarak insanlara dayatan, kendisini her şeyin mutlak belirleyicisi ve mutlak itaat mercii olarak konumlandıran “ilah devlet” formudur.
Bu, Orta Çağ Avrupasındaki “Kutsal Roma-Cermen İmparatorluğu” gibi devletler ve İslam’ın devlet öğretisine muarız olarak kendilerini “Zillullahi fil ard / Allah’ın yeryüzündeki gölgesi” diye niteleyen Emevi-Abbasi sultaları gibi oluşumların temsil ettiği “kutsal devlet” formunun da ötesinde bir mutlakiyeti temsil etmektedir.
Oysa İslam’ın devlet formu, tek ilah olan Âlemlerin Rabbi’ne itaat bilinci üzere işleyen “kul devlet” formudur ve zaten Firavunlaşmayı ifade eden “ilah devlet” formundan uzak olduğu gibi, “kutsal devlet” olma iddiasında da değildir.
Nitekim Rasulullah (a.s.) ve güzide arkadaşlarının/ashabının (r.a.) kurduğu ilk İslam devleti de kutsal devlet olma iddiasında değildi, “kul devlet” formuna sahipti. Rasulullah (a.s.)’ın devletinin “kutsal devlet” olmadığının ilk aklıma gelen kanıtı, şu hadis-i şeriftir:
“Şüphesiz ben ancak bir beşerim. Sizler bana dâvâlarınızı getiriyorsunuz. Belki bazılarınız delilini diğerinden daha düzgün ifade etmiş olabilir ve ben de ondan işitmekte olduğuma göre hükmederim. Dolayısıyla her kim için, kardeşinin hakkı olan bir şeyi onun lehine hükmetmiş isem sakın onu almasın. Ben ona ancak ateşten bir parça kesmiş olurum.”[5]
Evet, İslam’ın devleti kutsal yani teokratik bir devlet değildir. Zira, insanlar tarafından kurulup insanlar tarafından yönetilmektedir, Allah’ın hükümlerine ittiba bilinç ve hassasiyetiyle yönetilse de neticede beşeri bir yönetimdir, teokraside olduğu gibi “tanrısal” bir yönetim iddiasında değildir.
Bu sebeple de mutlak itaat değil, “Allah’a itaat şartıyla itaat” anlayışı üzere bir işleyişi ifade etmektedir. Ki Nisa sûresi 59. ayet-i kerime bu durumu net şekilde formüle etmektedir:
“Ey iman edenler, Allah'a itaat edin, Rasule itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de. Eğer bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz, artık onu Allah'a ve Rasulüne döndürün, şayet Allah'a ve âhiret gününe iman ediyorsanız. Bu, hayırlı ve sonuç bakımından daha güzeldir.” (Nisa, 4/59)
“Devletin Dini Adalet”, Peki Adaletin Dini?
Son yıllarda yaşanan istikamet krizlerinin acı meyvelerinden biri de, yaygınlaşan “tevhidden bağımsız adalet” söylemleridir. Kimi “İslami” çevrelerin anayasa tartışmaları konusunda ortaya koyduğu “sistem içi” yaklaşım biçimleri ve Kur’an ahkâmının egemen kılınmasına vurgu yapmadan dillendirdikleri “adalet” söylemleri üzerine 2010 yılında “Tevhidden Bağımsız Adalet Söylemi” başlıklı bir makale kaleme almıştım.
Ali (r.a.)’a da nisbet edilen “Devletin dini adalettir” sözünün bağlamı çok önemlidir. Bu sözle, adaletin ancak Allah’ın hükümleriyle mümkün olacağı kastedildiğinde mesele yoktur. Bu neticede, “Devletin dini İslam’dır / İslam olmalıdır” demek olur. Seküler bir içerikle söylendiğinde ise, orada bizatihi adalet kavramına adaletsizlik yapılmış yani zulmedilmiş olur.
Zira Âlemlerin Rabbi’nin hükümleri uygulanmadan adaleti tesis etmek mümkün değildir. Örneğin, faizi ortadan kaldırıp zekatı gerçek anlamda kurumsal olarak işler kılmadan iktisadi adalet mümkün müdür?
Yine bir misal olarak; kişisel olarak adalete önem veren bir hakim düşünelim. Bu hakim, önüne bir cinayet dâvâsı geldiğinde şayet Allah’ın hükmüyle hükmetmezse adaleti nasıl gerçekleştirebilecektir? Bu konuda, kısas veya maktulün velilerince af ve diyetin tercihi hükmünden başka adalet imkânı var mıdır?
Rabbimiz Nisa sûresi 58. ayette İslam devletinin iki temel niteliği olarak “adalet ve ehliyet” hususlarına vurgu yapmaktadır:
“Şüphesiz Allah, emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğinizde adaletle hükmetmenizi emrediyor. Allah bununla size ne güzel öğüt veriyor. Doğrusu Allah işitendir, görendir.”
Evet, asabiyet (yandaşı, kandaşı, candaşı gözetme yaklaşımı) değil, adalet ve ehliyet.
Nitekim Kur’an’ın, bir anlamda devlet manifestosu niteliğindeki ayeti olan Hadid sûresi 25. ayette Rabbimiz İslam devletini şu şekilde formüle etmektedir:
“Andolsun, biz elçilerimizi apaçık belgelerle gönderdik ve insanlar adaleti ayakta tutsunlar diye, onlarla birlikte Kitabı ve mizanı indirdik. Ve kendisine çetin bir sertlik ve insanlar için yararlar bulunan demiri indirdik. Öyle ki Allah, kendisine ve elçilerine görmedikleri halde kimlerin yardım edeceğini bilip ortaya çıkarsın. Şüphesiz Allah kudret sahibidir, üstün olandır.”
Dikkat edilirse bu ayet-i kerimede demir, yani kılıç, Kur’an ahkâmı ve onun adaletinin hizmetinde olarak konumlandırılmaktadır. Yani, geçmişten günümüze cahiliye işleyişlerinde olduğu gibi gücün emrindeki “hak” değil, hakkın ve ona dayalı adaletin emrindeki güç…
İslam devletinin sahip olması gereken nitelikler konusunda hatırlamamız gereken bir ayet-i kerime de Hac sûresi 41. ayettir. Rabbimiz bu ayet-i kerimede şöyle buyurmaktadır:
“Onlar ki, kendilerine yeryüzünde iktidar verdiğimizde namazı ikame ederler, zekatı verirler, iyiliği emreder ve kötülükten nehyederler. İşlerin sonu Allah'ındır.”
Bu ayet-i kerime hacmen kısa olsa da, muhteva olarak son derece geniş bir anlama sahiptir ve İslami otoriteyi özetleyen bir mahiyete sahiptir.
Bilindiği gibi namaz, insanın Rabbiyle dikey ilişkisini temsil eder ve kulların Rablerine itaat üzere olmasını ve kalmasını sembolize eder. Zekat ise, kulların kendi aralarındaki sosyal ilişki biçimini inşa ve temsil eder: Paylaşım ve sosyal adalet...
İyiliği emr ve münkeri nehy niteliği de, İslam devletinin eğitim-öğretim, medya ve sosyal politikalarının esasını teşkil eder. Günümüzdeki bâtıl düzenlerin bu alanlardaki politikası ise İslam’ın tam zıddı şekildedir: Münkeri emr (yaygınlaştırma), iyiliği nehy (iyilikleri, güzellikleri engelleme, mahkûm etme)…
İslam devletinin temel bir niteliği de, dayatmacı değil katılımcı olması, istişareyi esas almasıdır:
“Rablerine icabet edenler, namazı ikame edenler, işleri aralarında şûra ile olanlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak edenler…”
İslam’da devlet yönetiminin temel ilkeleri babında yapmaya çalıştığımız bu özet, hakla bâtılın, İslam’la cahiliyenin farkını ortaya koyma açasından da faydalı olmuştur diye temenni ediyorum.
Hangi yönden bakarsak bakalım bir güzellikler manzumesi olan İslam gibi bir dine müntesip olduğunu ifade edip de, bâtılın her türü ve tonundan içtinap etme ve tevhidi bilinçle İslam’a ittiba etme ve onun egemenliği dâvâsında sebat etme tutumundan uzak kalanlara veya şu son 24 yılda daha önce üzerinde bulundukları bu tutumdan uzaklaşanlara şaşmamak ve üzülmemek elde değil.
Bu meyanda bir hatırlatma olsun diye, makalemizi Yunus sûresi 32. ayetin vurgusuyla noktalamakta fayda görüyorum:
“…haktan sonra dalâletten başka ne vardır? Öyleyse nasıl çevriliyorsunuz?” (Yunus, 10/32)
[1] Bkz: Bakara, 2/30; En’am, 6/165; Yunus, 19/14; Fâtır, 35/39
[2] Bkz: Furkan, 30/43; Câsiye, 45/23
[3] Bkz: Bakara, 2/120; Câsiye 45/18; Maide, 5/50; Nisa, 4/60
[4] Bkz: Âl-i İmran, 3/19
[5] Buhari, Şehâdât 27, Hıyel 10, Ahkâm 20; Müslim, Akdiye 4; Ebû Davud, Akdiye 7, Edeb 87; Tirmizi, Ahkâm, 11,18; Nesâi, Kudât 12, 33; İbni Mâce, Ahkâm 5
(Bu makale, Vuslat Dergisi'nin Kasım 2026 sayısında yayınlanmıştır.)
Yorumlar 0
Bu yazıya henüz yorum yapılmamış.
